Μη – αλκοολική λιπώδη διήθηση: η Μεσογεική διατροφή το ”φάρμακο”

Μη – αλκοολική λιπώδη διήθηση: η Μεσογεική διατροφή το ”φάρμακο”

Μια από τις πιο κοινές νόσους του ήπατος στις δυτικές χώρες είναι η μη-αλκοολικη λιπώδης δίηθηση και χαρακτηρίζεται από συσσώρευση λίπους στο ήπαρ, χωρίς να ευθύνεται αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ. Η συσσώρευση λίπους δεν είναι αθώα, αφού μπορεί να οδηγήσει και έως κίρρωση του ήπατος και ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα. Όταν κάτι δεν πάει καλά, αρχίζει να φαίνεται από αύξηση στην αμινοτρανσφεράση της αλανίνης (ΑLT).

Στην πραγματικότητα, η μη – αλκοολική λιπώδης διήθηση θεωρείται ως η ηπατική εκδήλωση του μταβολικού συνδρόμου, μιας και μοιράζεται κοινό παθογενετικό background με την παχυσαρκία, το σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, την ινσουλινοαντίσταση και τη δυσλιπιδαιμία.

Καίριο σημείο της θεραπείας είναι η υγιεινοδιαιτητική παρέμβαση.

Η απώλεια βάρους φαίνεται ότι μειώνει τα επίπεδα των ηπατικών ενζύμων και της ηπατικής στεάτωσης. Οι αλλαγές και στην ποιότητα της διατροφής μπορούν να δράσουν θετικά.

Σχετικά με τους υδατάνθρακες, από μελέτες φαίνεται ότι μπορεί να χειροτερεύσει την ασθένεια μια δίαιτα υψηλή σε υδατάνθρακες. Μεγαλύτερη μείωση στα ηπατικά τριγλυκερίδια μπορεί να προκαλέσει μια διατροφή περιορισμένων υδατανθράκων παρά συνολικών θερμίδων, για αυτό καλύτερες επιλογές υδατανθράκων είναι τα δημητριακά ολικής αλέσεως και εκείνοι χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη.

Σχετικά με το λίπος, συχνά οι ασθενείς ακολουθούν μια δίαιτα υψηλής περιεκτικότητας σε λίπος που είναι πιθανόν ανεξάρτητος παράγοντας κινδύνου. Η μείωση της κατανάλωσης λίπους για 6 μήνες έχει συνέπεια τη μείωση των ηπατικών ενζύμων. Η αντικατάσταση των κορεσμένων λιπαρών οξέων με μονοακόρεστα λιπαρά οξέα, οδηγεί σε μείωση της γλυκόζης και της αρτηριακής πίεσης – το ίδιο ισχύει και με τα πολυακόρεαστα λιπαρά οξέα.

Η Μεσογειακή διατροφή φαίνεται να έχει μια αρκετά ενδιαφέρουσα συσχέτιση με τη θεραπεία της μη αλκοολικής λιπώδους διήθηση αφού προάγει την υγιεινή διατροφή με ένα διατροφικό πλάνο που παρέχει:

  • Υδατάνθρακες χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη
  • Ελαιόλαδο
  • Ω -3 πολυακόρεστα λιπαρά οξέα
  • Βιταμίνες και μάταλλα
  • Φυτοχημικά συστατικά.

Βιβλιογραφία:

  • Francesco Sofi et.al., Mediterranean diet and non-alcoholic fatty liver disease: New therapeutic option around the corner?, World J Gastroenterol. 2014 Jun 21; 20(23): 7339–7346.

Γράφει ηΜαρία Μεντζέλου, Διατροφολόγος – Διαιτολόγος B.Sc., Μ.Sc. στην Κλινική Διατροφή, Τηλέφωνο: 6984515475, E-mail: maria.mentzelou@hotmail.com

Τα πικάντικα τρόφιμα η λύση για την υπέρταση;

Τα πικάντικα τρόφιμα η λύση για την υπέρταση;

Η υψηλή πρόσληψη αλατιού είναι ο μεγαλύτερος παράγοντας κινδύνου για την εμφάνιση υπέρτασης και συνδέεται με τις καρδιαγγειακές ασθένειες. Ο επιπολασμός της υπέρτασης σε διεθνές επίπεδο έχει αυξηθεί κατακόρυφα τις τελευταίες δεκαετίες. Για αυτό, ο αποτελεσματικός περιορισμός της κατανάλωσης αλατιού είναι πολύ σημαντική για την πρόληψη της υπέρτασης, που προκαλείται από την πρόσληψη αλατιού.

Οι περισσότερες χώρες παγκοσμίως έχουν υψηλή πρόσληψη και κατανάλωση αλατιού πολύ περισσότερη από 5g/ημερησίως από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Τα μέτρα για τη μειωμένη πρόσληψη αλατιού περιλαμβάνει την εκπαίδευση γύρω από τα υγιεινό lifestyle. Ακόμα, είναι χρήσιμη μια καμπάνια για τη χρήση μέτρων μέτρησης για τη χρησιμοποίηση του αλατιού και την προώθηση ενός αλατιού που συνδυάζει μειωμένο νάτριο με την προσθήκη μαγνησίου και καλίου.

Υψηλή πρόσληψη αλατιού συνδέεται με διαταραγμένη ευαισθησία στο νάτριο με την συνεχώς αυξανόμενη απαίτηση για αλμυρά τρόφιμα.

Η νοστιμιά είναι η συνέπεια της ενεργοποίησης στον εγκέφαλο των μονοπατιών ανταμοιβής, τα οποία δείχνουν ότι πιθανώς η προτίμηση κάποιου ατόμου στο αλάτι συνδέεται με ιδιότητες που συνδέονται με τις ηδονικές ιδιότητες.

Το κύριο εύρημα της μελέτης έδειξε ότι η ευχαρίστηση της πικάντικης γεύσης ενίσχυσε την ευαισθησία στην αλμυρή γεύση και μείωσε την καθημερινή πρόσληψη αλατιού κατά 2,5 γραμμάρια και την αρτηριακή πίεση.

Αυτή η μείωση στην πρόσληψη αλατιού είναι σημαντική γιατί η ελαττωμένη πρόσληψη κατά 3 γραμμάρια έχει προστατευτική δράση κατά της υπέρτασης και των καρδιαγγειακών ασθενειών. Όμως, η μέση εκτίμηση της πρόσληψης αλατιού είναι περίπου 11 ως 14 γραμμάρια ημερησίως, το οποίο απέχει πολύ από τις συστάσεις.

Η καψαϊκίνη – το κυριότερο συστατικών των τσίλι πιπεριών – έχει φανεί ότι επηρεάζει την ευαισθησία στο αλάτι. Ακόμα, είναι ο δημοφιλέστερος εκπρόσωπος της πικάντικης γεύσης παγκοσμίως. Πιθανόν, στα πλαίσια μιας προσπάθειας για μείωση της πρόσληψης αλατιού οι πικάντικες γεύσεις να είναι μια υποσχόμενη παρέμβαση σε συνδυασμό με συμπεριφορική αλλαγή.

Πηγή:

  • Li Q. et.al., Enjoyment of Spicy Flavor Enhances Central Salty-Taste Perception and Reduces Salt Intake and Blood Pressure, Hypertension. 2017 Dec;70(6):1291-1299.

    Γράφει ηΜαρία Μεντζέλου, Διατροφολόγος – Διαιτολόγος B.Sc., Μ.Sc. στην Κλινική Διατροφή, Τηλέφωνο: 6984515475, E-mail: maria.mentzelou@hotmail.com

Φταίει το ‘παχυσαρκογόνο’ περιβάλλον και δε χάνεις βάρος;

Φταίει το ‘παχυσαρκογόνο’ περιβάλλον και δε χάνεις βάρος;

Τη σημερινή εποχή είναι πολύ δύσκολο κανείς να αδυνατίσει γιατί απαιτείται συνεχής επίγνωση της προσπάθειας, πράγμα που είναι πολύ δύσκολο να το πετύχεις αν αναλογιστούμε τις ανταγωνιστικές απαιτήσεις της καθημερινότητας και το πολύ γρήγορο lifestyle.

Η απώλεια βάρους ιστορικά ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί μιας που την εποχή που οι πρόγονοι μας κυνηγούσαν για την τροφή τους ήταν σχεδόν ανέφικτο να καταναλώσουν τόση ποσότητα τροφής, ώστε να γίνουν παχύσαρκοι.

Οι πιο απόλυτες εξηγήσεις της συμπεριφοράς σκέφτονται:

  • Γιατί μια συμπεριφορά πιθανόν να έχει θετική επίδραση στο fitness,

ενώ οι πιο άμεσες εξηγήσεις αναφέρονται σε μηχανισμούς για το:

  • Πώς θα είναι εφικτό να είναι ρεαλιστικό αυτό το όφελος.

Για παράδειγμα, ένας άμεσος λόγος γιατί τα μωρά κλαίνε είναι γιατί νιώθουν στρεσαρισμένα, ενώ ο απόλυτος λόγος είναι ότι το κλάμα αναπτύχθηκε γιατί αυξάνει το fitness μέσω της προστασίας από την εγκατάλειψη.

Παρόμοια, μια απόλυτη εξήγηση για το φαγητό είναι ότι προλαμβάνει το λιμό και την αναπαραγωγική αποτυχία και η άμεση είναι ότι υποστηρίζει μηχανισμούς που περιλαμβάνουν την αναμενόμενη χαρά από την κατανάλωση νόστιμων τροφίμων.

Ακόμα, έχει παρατηρηθεί ότι η μειωμένη χωρική μνήμη που έχει παρατηρηθεί στους παχύσαρκους παρατηρείται μετά από οξεία έκθεση σε μια αυξημένη θερμιδικά διατροφή, σχετίζεται με αυξημένη διαιτητική πρόσληψη και διαταραγμένο διατροφικό πρότυπο.

Σε σχέση με τη μνήμη για το πρόσφατο επεισόδιο σίτισης (ποσότητα τροφής), υπάρχει ισχυρή ένδειξη ότι όταν δεν είσαι συγκεντρωμένος στην κατανάλωση φαγητού διαταράσσεται ο έλεγχος και η μνήμη για το φαγητό έχοντας αντίκτυπο στην διατροφική πρόσληψη και όρεξη.

Παράδειγμα αποτελεί η παράλληλη ενασχόληση με τα παιχνίδια στον υπολογιστή έχει ως συνέπεια την αυξημένη όρεξη μετά την κατανάλωση ενός προκαθορισμένου γεύματος, όπως και την αυξημένη ποσότητα κατανάλωση τροφής κατά το γεύμα.

Αυτό είναι σημαντικό γιατί αποτελεί τη βάση των ανησυχιών σχετικά με το πώς τα παιδιά αλληλεπιδρούν με τα media και τη διαφήμιση και δέχονται αυξημένες και ιστορικά ασυνήθιστες ευκαιρίες για απεριόριστη κοινωνική εκπαίδευση.

Επιπρόσθετα, μια εκτίμηση είναι ότι τα τρόφιμα που καταναλώνονται σε μη – βιομηχανοποιημένα περιβάλλοντα π.χ. Αφρική έχουν μέση ενεργειακή πυκνότητα περίπου 1,1 kcal/g, ενώ στις δυτικές χώρες αγγίζει τα 3,2 kcal/g. Έχει βέβαια παρατηρηθεί ότι οι άνθρωποι με χαμηλό κοινωνικοικονομικό επίπεδο σχετίζεται με υψηλότερο βάρος και ειδικότερα αυτό αφορά τις γυναίκες. Αυτό το παράδοξο αντικατοπτρίζει τις μη –θρεπτικές επιλογές και τη μειωμένη προσβασιμότητα σε μη ενεργειακά πυκνά τρόφιμα.

Ένα ακόμα παράδειγμα επιρροής της κοινωνίας είναι η αλληλεπίδραση μερίδας και μεγέθους, μιας και οι άνθρωποι τρώνε περισσότερο φαγητό όταν είναι διαθέσιμες μεγαλύτερες μερίδες και το κάνουν όταν η μερίδα παρουσιάζεται μεγαλύτερη από ότι θα μπορούσε να καταναλωνόταν σε ένα και μόνο γεύμα.

Οι ραγδαίες αλλαγές στα τροφικά συστήματα πιθανόν δημιουργούν δυσαρμονία μεταξύ των απόλυτων και άμεσων αναγκών. Έτσι δεν υπάρχει λόγος να υποθέτουμε ότι όλες οι πηγές δυσαρμονίας θα αυξήσουν τη διατροφική πρόσληψη, αφού υπάρχουν παράγοντες που ασκούν μείωση ή έχουν μικρή επίδραση.

Συνεπώς, ο ενεργειακός περιορισμός συχνά αποτυγχάνει γιατί ανταγωνίζεται βαθιά ριζωμένες ψυχολογικές και φυσιολογικές διαδικασίες που προσαρμόζονται στο ανθρώπινο DNA για να προωθηθεί η αποτελεσματική αναζήτηση τροφής.


Πηγή:

  • Brunstrom JM. et.al., Do humans still forage in an obesogenic environment? Mechanisms and implications for weight maintenance, Physiol Behav. 2018 Feb 19. pii: S0031-9384(18)30099-4

    Γράφει ηΜαρία Μεντζέλου, Διατροφολόγος – Διαιτολόγος B.Sc., Μ.Sc. στην Κλινική Διατροφή, Τηλέφωνο: 6984515475, E-mail: maria.mentzelou@hotmail.com

Μαγνήσιο και Βιταμίνη D: δύο μεγάλοι σύμμαχοι

Μαγνήσιο και Βιταμίνη D: δύο μεγάλοι σύμμαχοι

Το μαγνήσιο είναι απαραίτητο για να ενεργοποιήσει τη βιταμίνη D. Τα μη φυσιολογικά επίπεδα για όποιο από τα δύο και αν πρόκειται μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές οργανικές δυσλειτουργίες.

Το μαγνήσιο είναι το τέταρτο σε αφθονία μεταλλικό στον ανθρώπινο οργανισμό μετά το ασβέστιο, το κάλιο και το νάτριο. Το μαγνήσιο ενεργοποιεί περισσότερα από 600 ένζυμα και επηρεάζει τα εξωκυτταρικά επίπεδα ασβεστίου.

Είναι βασικό για:

  • τη σταθερότητα της κυτταρικής λειτουργίας,
  • της σύνθεσης του RNA και του DNA και της κυτταρικής αποκατάστασης, όπως και
  • της διατήρησης της αντιοξειδωτικής ικανότητας των κυττάρων.
  • για την ενεργοποίηση, σα συμπαράγοντας ενός μεγάλου εύρους μεταφορέων και ενζύμων.

Το μαγνήσιο είναι ζωτικό για τη διατήρηση της υγείας της καρδιάς, βοηθώντας στη σταθεροποίηση των παλμών της καρδιάς και παίζει ρόλο στην πρόληψη της ανώμαλης πήξης του αίματος στην καρδιά. Επιπρόσθετα, επίσης βοηθά τη διατήρηση των υγιή επιπέδων αρτηριακής πίεσης.

Επίσης, η συχνή επίπονη άσκηση μπορεί να προκαλέσει απώλεια μαγνησίου μέσω της ουρίας και του ιδρώτα.

Τρόφιμα υψηλά σε μαγνήσιο είναι τα:

  • Αμύγδαλα, κάσιους, σουσάμι, κολοκυθόσπορος, λιναρόσπορος, ηλιόσπορος και άλλοι ξηροί καρποί
  • Μπανάνες
  • Φασόλια, σόγια και τοφού
  • Μπρόκολο, μανιτάρια και πράσινα λαχανικά
  • Καστανό ρύζι, βρώμη και δημητριακά ολικής αλέσεως
  • Κρόκος αυγού
  • Ιχθυέλαια.

Το νερό είναι επίσης πολύ καλή πηγή μαγνησίου, με το σκληρό νερό να έχει περισσότερο από το μαλακό.

Άλλοι λόγοι για το μειωμένο μαγνήσιο σχετίζονται:

  • με την επεξεργασία του τροφίμου, όπως και
  • με τις αλλαγές στην κατάσταση του χώματος.

Για παράδειγμα, επεξεργασμένα λάδια, δημητριακά και σάκχαρα χάνουν το περισσότερο ασβέστιο κατά την επεξεργασία. Επίσης, η αυξημένη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων αλλάζει την ποιότητα του χώματος μειώνοντας έτσι το περιεχόμενο των καρπών και των λαχανικών σε μαγνήσιο και άλλα μεταλλικά στοιχεία.

Η κατάσταση μαγνησίου είναι μειωμένη σε πληθυσμούς που καταναλώνουν επεξεργασμένα τρόφιμα που είναι υψηλής περιεκτικότητας σε επεξεργασμένα δημητριακά, λίπος, φώσφορο και σάκχαρα.

Σχέση με τη βιταμίνη D

Η βιταμίνη D χρειάζεται να μετατραπεί από την μη ενεργή μορφή της (25[ΟΗ]D) στην ενεργή της (1,25[ΟΗ]2D) για να μπορέσει να δράσει. Αυτά τα στάδια μετατροπής της βιταμίνης εξαρτώνται αρκετά από τη βιοδιαθεσιμότητα του μαγνησίου.

Επιπλέον, έχει βρεθεί θετική σχέση της διατροφικής πρόσληψης μαγνησίου με την οστική πυκνότητα. Αν και για τη θεραπεία και την πρόληψη της οστεοπόρωσης συστήνεται κατά κύριο λόγο αύξηση της πρόσληψης ασβεστίου και βιταμίνη D, φάνηκε ότι όσοι κατανάλωναν και αυξημένη ποσότητα μαγνησίου είχαν υψηλότερη οστική πυκνότητα και μειωμένο κίνδυνο για οστεοπόρωση.

Η κατανάλωση της ημερήσιας συνιστώμενης ποσότητας μαγνησίου ίσως είναι πιο αποτελεσματικό στην πρόληψη της λέπτυνσης των οστών σε σχέση με τη βιταμίνη D, μιας και το μαγνήσιο ενισχύει τις δραστηριότητες της βιταμίνης D, πιθανώς αυξάνοντας την απορρόφηση και τις ενδογενείς δραστηριότητες του.

Η ομοιόσταση του μαγνησίου διατηρείται από την αλληλεπίδραση μεταξύ του εντέρου, των οστών και των νεφρών. Είναι βασικός συμπαράγοντας της σύνθεσης και της δραστηριότητας της βιταμίνης D, ώστε να μπορέσει σε αντάλλαγμα να αυξηθεί η εντερική απορρόφηση του μαγνησίου και να εγκαταστήσει ένα κύκλο τροφοδοσίας για να διατηρηθεί η ομοιόσταση.


Πηγή:

 

Anne Marie Uwitonze et.al., Role of Magnesium in Vitamin D Activation and Function, The Journal of the American Osteopathic Association, March 2018, Vol. 118, 181-189.


Γράφει ηΜαρία Μεντζέλου, Διατροφολόγος – Διαιτολόγος B.Sc., Μ.Sc. στην Κλινική Διατροφή, Τηλέφωνο: 6984515475, E-mail: maria.mentzelou@hotmail.com

Γιατί το νερό δεν είναι ο καλύτερος φίλος των λαχανικών;

Variety of fresh raw organic fruits and vegetables in light blue containers sitting on bright blue wooden background

Γιατί το νερό δεν είναι ο καλύτερος φίλος των λαχανικών;

Οι οξειδωτικές ελεύθερες ρίζες είναι παραπροϊόντα αντιδράσεων που φυσιολογικά συμβαίνουν στο σώμα μας, όπως είναι η αποικοδόμηση των λιπαρών. Τα φρούτα και τα λαχανικά φαίνεται να έχουν πολύ μεγάλη συνεισφορά ως προς την αντιοξειδωτική προστασία και για αυτό πρέπει να τα έχεις στην καθημερινότητα σου.

Η πρόληψη ασθενειών μία εκ των οποίων είναι και ο καρκίνος βασίζεται στα λαχανικά λόγω των άφθονων αντιοξειδωτικών και συγκεκριμένα τα φλαβονοειδή, με κύριο εκπρόσωπο την κουερσετίνη.

Ωστόσο, μερικές φορές, οι φαινολικές δομές πιθανόν παρουσιάζουν προ-οξειδωτική δραστηριότητα παρά αντιοξειδωτική δραστηριότητα και πιθανόν έχουν σημαντικό ρόλο στις αντικαρκινικές ιδιότητες.

Τα λαχανικά έχουν πολύ λίγες θερμίδες και συνήθως χρησιμοποιούνται φρέσκα, αλλά παράλληλα καταναλώνονται και μετά από επεξεργασία και μαγείρεμα. Το μαγείρεμα μπορεί:

  • να κάνει μικροβιακά ασφαλέστερο το τρόφιμο και
  • να βελτιώνει τη γεύση του τροφίμου.

Όμως τεχνικές όπως το βράσιμο μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια φλαβονολών. Η απώλεια βιταμινών κατά τη διάρκεια του μαγειρέματος ποικίλει βάση του τρόπο μαγειρέματος.

Ακόμα:

  • το ψήσιμο στο φούρνο μικροκυμάτων,
  • η χρήση χύτρας,
  • το ψήσιμο πάνω σε πλάκα,
  • το ψήσιμο στο φούρνο και
  • το τηγάνισμα επηρεάζουν τόσο την υφή όσο και τη θρεπτική αξία των λαχανικών.

Το μαγείρεμα μαλακώνει το κυτταρικό τοίχωμα και διευκολύνει την εξαγωγή των καροτενοειδών.

Οι διαφοροποιήσεις οφείλονται:

  • στα ίδια τα λαχανικά (τα βιοενεργά συστατικά τους),
  • τη μέθοδο μαγειρικής,
  • τη βιοδιαθεσιμότητα φαινολικών,
  • τη θερμοκρασία,
  • το κόψιμο,
  • τη σταθερότητα των δομών που θερμαίνονται και
  • η συνεργιστική δραστηριότητα των δομών

Κατά το βαθύ τηγάνισμα, το τρόφιμο αφυδατώνεται και το λίπος εισχωρεί στο τρόφιμο. Για αυτό το τρόφιμο που έχει τηγανιστεί σε χρησιμοποιημένο λάδι περιέχει σημαντικά υψηλά επίπεδα θερμο-οξειδωμένων και πολυμερισμένων προϊόντων που δεν είναι επιθυμητά.

Στην περίπτωση του βρασίματος ή της χρήσης χύτρας έχουμε και έως 64% απώλεια των καροτενοειδών και 49% απώλεια φαινολικών ουσιών. Έτσι σύμφωνα με έρευνες τα φαινολικά εισέρχονται στο νερό μαγειρέματος, όπως και τα πολύπλοκα σύμπλοκα φαινολών – πρωτεϊνών που σχηματίζονται μειώνονται κατά 90%. Τα φαινολικά βρίσκονται στις εξωτερικές στιβάδες πολλών λαχανικών και όταν εκτείθονται στο νερό μειώνεται η αντιοξειδωτική δύναμη μερικών λαχανικών όπως το σπανάκι, το κουνουπίδι, τα μπιζέλια και το λάχανο.

Η θέρμανση με το φούρνο μικροκυμάτων διατηρεί τα ενεργά συστατικά στο μαγειρεμένο τρόφιμο. Η ενεργότητα των λαχανικών που μαγειρεύονται στο φούρνο μικροκυμάτων είναι υψηλότερη από εκείνη στο βραστό νερό, μιας και το ψήσιμο στο φούρνο μικροκυμάτων, το ψήσιμο στη μεταλλική πλάκα και στο φούρνο δεν ενεργοποιεί την απελευθέρωση του ασκορβικού οξέος ή άλλων αντιοξειδωτικών από το μαγειρεμένο τρόφιμο.

Στο τηγάνισμα που χρησιμοποιείται το ελαιόλαδο, το τρόφιμο χάνει νερό αλλά αυξάνεται η περιεκτικότητα του σε α- τοκοφερόλη, πολυφαινόλες και ακόμα και τα τερπενικά οξέα από το ελαιόλαδο. Η τοκοφερόλη μπορεί να χάνεται σε θερμοκρασίες τηγανίσματος αλλά η σταθερότητα του αυξάνεται παρουσία άλλων ενεργών αντιοξειδωτικών όπως το ασκορβικό οξύ. Μια σημαντική ιδιότητα του οξυγόνου είναι περισσότερο διαλυτό στο λάδι παρά στο νερό και πιθανόν αυτό επηρεάζει τους δείκτες αναλογίας. Οι οξειδωτικές αντιδράσεις ενθαρρύνονται μετά το μαγείρεμα λόγω της αλληλεπίδρασης των ακόρεστων λιπαρών οξέων με προοξειδωτική ουσία όπως ο μη – αιμικός σίδηρος, το οξυγόνο ή λόγω το χρόνου τηγανίσματος/θερμοκρασία.

Μελέτη έδειξε πως:

  • Η αγκινάρα ήταν το μόνο λαχανικό που διατήρησε πολύ υψηλή την αντιοξειδωτική ικανότητα με όλους τους μαγειρικούς τρόπους.
  • Το παντζάρι, το πράσινο μπιζέλι και το σκόρδο διατήρησαν την αντιοξειδωτική δραστηριότητα για τις περισσότερες μαγειρικές μεθόδους.

Το ψήσιμο σε μεταλλική πλάκα και σε φούρνο μικροκυμάτων προσέφεραν τις μικρότερες απώλειες, ενώ το βράσιμο και σε υψηλής πίεσης μαγείρεμα προξενούν τις μεγαλύτερες απώλειες, με το τηγάνισμα να βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση.


Πηγή:

  • Jiménez-Monreal AM. et.al., Influence of cooking methods on antioxidant activity of vegetables., J Food Sci. 2009 Apr;74(3):H97-H103
  • Afzal Hossain. et.al., Enhancement of Antioxidant Quality of Green Leafy Vegetables upon Different Cooking Method, Prev Nutr Food Sci. 2017 Sep; 22(3): 216–222

    Γράφει ηΜαρία Μεντζέλου, Διατροφολόγος – Διαιτολόγος B.Sc., Μ.Sc. στην Κλινική Διατροφή, Τηλέφωνο: 6984515475, E-mail: maria.mentzelou@hotmail.com

Πρεβιοτικά, Οστική υγεία και μεταβολισμός μετάλλων

Πρεβιοτικά, Οστική υγεία και μεταβολισμός μετάλλων

Η σχέση του εντερικού μικροβιόκοσμου και των οστών έχει μελετηθεί και είναι παγιωμένη πλέον η βοηθητική τους δράση. Παράλληλα, επιβεβαιώνεται η επίδραση του σε διαφόρους τομείς της υγείας.

Ο γαστρεντερικός αυλός είναι ο ιστός που συμμετέχει:

  • στην πέψη,
  • απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών και
  • μέσω μορίων διεκπεραιώνεται τελικά η επικοινωνία με περιφερειακούς ιστούς.

Η κατανάλωση μη πέψιμων συστατικών όπως οι διαιτητικές ίνες με πρεβιοτική δράση (όπως τα πράσα, σπαράγγια, σκόρδο, κρεμμύδι, σιτάρι, βρώμη και σόγια) συνδέονται με αλλαγές στο μικροβιόκοσμο, με αποτέλεσμα τη βελτίωση της υγείας του ξενιστή.

Η κατανάλωση πρεβιοτικών τώρα κυμαίνεται στα 1 – 4 g στους Αμερικάνους και 3 – 11 g στους Ευρωπαίους.

Οι μη πεπτόμενοι ολιγοσακχαρίτες θεωρούνται τα πιο υποσχόμενα πρεβιοτικά για την οστική υγεία. Παραδείγματα τέτοιων συστατικών περιλαμβάνουν τη λακτουλόζη, τους ολιγοσακχαρίτες, τους φρουκτοολιγοσακχαρίτες, τους γαλακτοολιγοσακχαρίτες και την ινουλίνη.

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, η φτωχή διαιτητική πρόσληψη ασβεστίου μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το μέγιστο οστικής μάζας. Από την άλλη, οι φρουκτάνες, οι γαλακτοολιγοσακχαρίτες και οι διαλυτές ίνες καλαμποκιού έχει φανεί ότι αυξάνουν την απορρόφηση ασβεστίου 6 – 12 % σε παρεμβάσεις διάρκειας 3 μηνών ως 1 χρόνου.

Οι ίδιες επιδράσεις φαίνεται να επιμένουν, καθώς η κατανάλωση λακτουλόζης, ινουλίνης και γαλακτοολιγοσακχαριτών σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες έχει συνέπεια την αύξηση της απορρόφησης ασβεστίου. Βέβαια, η μετάβαση στην εμμηνοπαύση είναι πολύπλοκη διαδικασία και χρειάζεται περαιτέρω μελέτη, μιας και δεν είναι πολλά ερευνητικά δεδομένα ακόμα διαθέσιμα για τα πρώτα και τα τελευταία στάδια της εμμηνόπαυσης.

Τα πρεβιοτικά ως διαιτητική στρατηγική για την πρόληψη και θεραπεία της οστεοπόρωσης

δύο βασικές στρατηγικές υπάρχουν για την προώθηση της υγείας των οστών καθ ‘όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου.

Στα πρώτα στάδια της του ανθρώπου, η καλύτερη στρατηγική είναι η υιοθέτηση συμπεριφορών που προωθούν την επίτευξη του μέγιστου οστικής μάζας.

Έπειτα, όταν το μέγιστο επιτευχθεί, ο στόχος αλλάζει και είναι η διατήρηση του και η μείωση της οστικής απώλειας των οστών.

Τα πρεβιοτικά είναι μια εναλλακτική και αποτελεσματική μέθοδος για την αύξηση της απορρόφησης ασβεστίου και της οστικής πυκνότητας σε άτομα με ανεπαρκή πρόσληψη ασβεστίου.

Ακόμα, φαίνεται ότι μειώνουν την αναλογία οστικής απώλειας και μειώνουν τον κίνδυνο καταγμάτων στα επόμενα χρόνια. Συνολικά, τα αποτελέσματα είναι μέτρια και δε θα πρέπει τα πρεβιοτικά να αντιμετωπίζονται ως μια μεμονωμένη προσέγγιση της υγείας των οστών, ειδικά στα άτομα με αυξημένη διαιτητική ανεπάρκεια ασβεστίου.

Σε περίπτωση που μέσα από δράση τους στον εντερικό μικροβιόκοσμο τα προβιοτικά συνεισφέρουν στην υγεία των οστών, η ενσωμάτωση τέτοιων λειτουργικών συστατικών ή τροφίμων που φυσικά περιέχουν πρεβιοτικά θα πρέπει να εστιάζει στην επίτευξη των συστάσεων για την καλή υγεία των οστών.


Βιβλιογραφία:

Whisner CM, Castillo LF, Prebiotics, Bone and Mineral Metabolism, Calcif Tissue Int. 2017 Oct 27


Γράφει για το NutriNews.gr η Μαρία Μεντζέλου, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τηλ. 6984515475, email: maria.mentzelou@hotmail.com

Η Μεσογειακή Διατροφή σύμμαχος μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο

Η Μεσογειακή Διατροφή σύμμαχος μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο

Δελτίο Τύπου Ελληνική Ιατρική Εταιρεία Παχυσαρκίας

Διατροφή που στηρίζεται στη μεσογειακή διατροφή & στη δίαιτα DASH μπορεί να επιβραδύνει τη μείωση της γνωστικής έκπτωσης μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο

Η διατροφή MIND, η οποία συνδυάζει στοιχεία της μεσογειακής δίαιτας και της δίαιτας DASH (Dietary approaches to stop hypertension, που προτείνεται από το Υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ για την αντιμετώπιση της αρτηριακής υπέρτασης), μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της λειτουργίας του εγκεφάλου σε επιζώντες μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, σύμφωνα με τα πρώτα αποτελέσματα μιας μελέτης που παρουσιάστηκε στο ετήσιο συνέδριο της American Stroke Association. Μελέτη 106 επιζώντων μετά από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο βρήκε ότι εκείνοι που ακολουθούσαν πιο σωστά τη διατροφή MIND, είχαν το μισό ρυθμό γνωσιακής μείωσης, σε σχέση με αυτούς που ακολούθησαν ελάχιστα αυτή τη διατροφή.

Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφτείτε την ιστοσελίδας:

https://consumer.healthday.com/cardiovascular-health

Δελτίο Τύπου Ελληνική Ιατρική Εταιρεία Παχυσαρκίας

Ανθοκυανίνες: Ποιες είναι οι ουσίες που δίνουν χρώμα στο πιάτο σου

Ανθοκυανίνες: Ποιες είναι οι ουσίες που δίνουν χρώμα στο πιάτο σου

Οι ανθοκυανίνες είναι μπλε, κόκκινες ή μωβ ουσίες που βρίσκονται στα φρούτα και στα λαχανικά. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα διάφορα είδη μούρων, τα φραγκοστάφυλα και το μωβ λάχανο. Σε αυτά κιόλας είναι που θα βρεις τα μεγάλη συγκέντρωση αντιοξειδωτικών.

Οι ενώσεις αυτές έχουν μελετηθεί και τους έχουν αποδοθεί ιδιότητες βοηθητικές για την αντιμετώπιση του διαβήτη και της παχυσαρκίας όπως και αντικαρκινικές, αντιφλεγμονώδεις, νευρο-προστατευτικές και αντιμικροβιακές ιδιότητες.

Αγγειογένεση και ανάπτυξη ασθενειών

Η φυσιολογική αγγειογένεση εξαρτάται από την πολύπλοκη ισορροπία μεταξύ αγγειογενετικών και μη παραγόντων. Το εκχύλισμα όλων των ειδών των μούρων πλούσιων σε ανθοκυανίνες καταπιέζει την έκφραση των αγγειογενετικών παραγόντων.

Αντικαρκινικές ιδιότητες

Η αγγειογένεση είναι το σημείο κλειδί της ανάπτυξης του καρκίνου, όπου είναι και το κρίσιμο σημείο για τη μετάβαση ενός καλοήθους όγκου σε κακοήθη. Στην πρόληψη του καρκίνου, η ανακοπή της αγγειογένεσης είναι η διαδικασία που προλαμβάνει το σχηματισμό νέων αγγείων που θα παρείχαν στα καρκινικά κύτταρα οξυγόνο. Διάφορα φυτοχημικά συμπεριλαμβανομένων των φλαβονοειδών και των ανθοκυανινών είναι πιθανά μόρια που εμποδίζουν την αγγειογένεση.

Ιδιότητες στην αντιμετώπιση του διαβήτη

Τα αποτελέσματα των μελετών έδειχναν ότι όσοι κατανάλωναν ανθοκυανίνες είχαν σημαντική μείωση των επιπέδων γλυκόζης νηστείας και του δείκτη ινσουλινοαντίστασης, όπως ταυτόχρονα και σημαντική αύξηση των επιπέδων αδιπονεκτίνης και β-υδροξυβουτυρικού στον ορό του αίματος, σε σχέση με την ομάδα ελέγχου.

Όραση

Οι ανθοκυανίνες έχουν σημαντικές ιδιότητες στη διατήρηση της όρασης. Τα μούρα που είναι πλούσια σε αντιοξειδωτικά παραδοσιακά είναι γνωστά για τις ευεργετικές ιδιότητες στα μάτια και συχνά συνδέονται με τη νυχτερινή όραση.

Αντιμικροβιακές ιδιότητες

Η αντιμικροβιακή δράση των εκχυλισμάτων που είναι πλούσια σε ανθοκυανίνες πιθανόν οφείλεται στις συνεργιστικές επιδράσεις διαφόρων φυτοχημικών που υπάρχουν στα εκχυλίσματα όπως είναι οι ανθοκυανίνες, τα μη ισχυρά οξέα, τα φαινολικά οξέα και το μείγμα διαφόρων χημικών μορφών. Οι ανθοκυανίνες στα μωβ, κόκκινα και μπλε φρούτα και λαχανικά είναι οι κύριεςβιοδραστικές ουσίες που προλαμβάνουν τη μικροβιακή μόλυνση με διάφορους μηχανισμούς.

Μονοπάτι εκκαθάρισης ελεύθερων ριζών

Οι ελεύθερες ρίζες παράγονται από το οξειδωτικό στρες σε κυτταρικό επίπεδο, με κυριότερους αντιπροσώπους τις δραστικές μορφές οξυγόνου και αζώτου που παράγονται σε διάφορα κυτταρικά συστήματα στο σώμα. Οι ανθοκυανίνες ως αντιοξειδωτικά εμπλέκονται στο μονοπάτι μεταφοράς ηλεκτρονίων.

Για όλους τους παραπάνω λόγους μη ξεχνάς το πιάτο σουσε κάθε γεύμα να είναι γεμάτο χρώματα, ώστε να απολαμβάνεις στο μέγιστο τις ευεργετικές ιδιότητες των ανθοκυανινών.


Πηγή:

Khoo HE et.al., Anthocyanidins and anthocyanins: colored pigments as food, pharmaceutical ingredients, and the potential health benefits., Food Nutr Res. 2017 Aug 13;61(1):1361779


Γράφει για το NutriNews.gr η Μαρία Μεντζέλου, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τηλ. 6984515475, email: maria.mentzelou@hotmail.com

Πώς να συνδυάσεις ‘’έξυπνα’’ φρούτα και λαχανικά για να προλάβεις χρόνιες ασθένειες

Πώς να συνδυάσεις ‘’έξυπνα’’ φρούτα και λαχανικά για να προλάβεις χρόνιες ασθένειες

Οι πρώτες ενδείξεις για τη χημειοπροστατευτική επίδραση των φρούτων και λαχανικών φάνηκαν 40 χρόνια πριν δείχνοντας την αντίστροφη σχέση μεταξύ της πρόσληψης βιταμίνης Α και της εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα.

Τότε ήταν που ξεκίνησε η έρευνα σχετικά με την πρόσληψη φρούτων και λαχανικών με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.

Tip:

Η αύξηση της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών μπορεί να αντικαταστήσει τρόφιμα πλούσια σε λιπαρά, αλάτι ή/και σάκχαρα, που ευθύνονται για πολλές χρόνιες παθήσεις.

Η πρόσληψη των κατάλληλων ποσοτήτων και ποικιλίας φρούτων και λαχανικών εξασφαλίζει τις κατάλληλες ποσότητες μικροθρεπτικών συστατικών, διαιτητικών ινών και μη – θρεπτικών φυτοχημικών.

Υπάρχει, επίσης, η περίπτωση της συνέργειας όπου η συνδυασμένη δράση των φυτοχημικών παρουσιάζει υψηλότερη βιολογική επίδραση σε σχέση με τα μεμονωμένα φυτοχημικά.

Ας δούμε όμως πόσο εύκολο είναι να υπάρξει συνεργιστική δράση στον οργανισμό μας;

Είναι μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία μιας και εξαρτάται από την:

προσβασιμότητα και τη διαθεσιμότητα, της κάθε εξουσίας ξεχωριστά.

Αυτές με τη σειρά τους επηρεάζονται ισχυρά από διάφορους παράγοντες όπως:

  • την επεξεργασία του τροφίμου,
  • τις χημικές ιδιότητες των βιοενεργών ουσιών
  • τις αναλογίες των διαφόρων φυτοχημικών που πέπτονται
  • η ύπαρξη και άλλων ουσιών κατά τη διάρκεια της πέψης και τέλος,
  • τροποποιήσεις που μπορούν να συμβούν κατά τη διάρκεια της πέψης.

Τι είναι τα φυτοχημικά;

Είναι συστατικά φυτικής προέλευσης που δεν έχουν θρεπτική αξία. Αντιθέτως, έχουν πολυάριθμες βιοενεργές ιδιότητες που πιθανολογείται ότι προστατεύουν το φυτό από περιβαλλοντικές επιθέσεις και παρουσιάζουν θετικές επιδράσεις στην υγεία του ατόμου. Μέχρι αυτή τη στιγμή έχουν βρεθεί 20.000 φυτοχημικά σε περίπου 7.000 φαγώσιμα φυτά.

Συγκεκριμένα φυτοχημικά είναι ισχυρές χρωστικές ενώσεις και η παρουσία τους σε μεγάλη ποσότητα παρέχει στο τρόφιμο το χαρακτηριστικό του χρώμα. Παραδείγματος χάριν,

Μπλε και μωβ φρούτα και λαχανικά περιέχουν μεγάλη ποσότητα ανθοκυανών.

Πορτοκαλί και κίτρινα φρούτα και λαχανικά είναι πλούσια σε καροτενοειδή και βιταμίνη C.

Κόκκινα φρούτα και λαχανικά περιέχουν υψηλές ποσότητες λυκοπενίου και ανθοκυανών.

Πράσινα (φυλλώδη) λαχανικά έχουν πάρει το χρώμα από την χλωροφύλλη.

Αντιοξειδωτική ικανότητα αποδίδεται στα περισσότερα φυτοχημικά, όπου σε συνδυασμό με αλλαγές στον κυτταρικό πολλαπλασιασμό, στο σχηματισμό αιμοφόρων αγγείων, στον κυτταρικό θάνατο, στο μεταβολισμό της γλυκόζης και τη φλεγμονή, συμμετέχουν στην πρόληψη των ασθενειών. Παράλληλα, η πρόληψη ασθενειών μπορεί να γίνει και μέσα από μοριακούς μηχανισμούς.

Οι γνωστές πολυφαινόλες, με κύριο εκπρόσωπο τους την ρεσβερατρόλη,

ανήκουν στην οικογένεια των φυτοχημικών, όπως και τα καροτενοειδή.

Οι μελέτες που έχουν διεξαχθεί σε ανθρώπους έχουν δείξει πως το πιο σημαντικό είναι:

Η διατροφή να χαρακτηρίζεται από ποικιλία διαφόρων φρούτων και λαχανικών, αφού η αυξημένη ποικιλία σε διάφορα φυτοχημικά, αν και σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις είναι πιο αποτελεσματική (για να επιτευχθεί συνεργιστική και χημειοπροστατευτική δράση) από την κατανάλωση υψηλότερων ναι μεν συγκεντρώσεων αλλά μειωμένης ποικιλίας φυτοχημικών.

Πίνακας συνδυασμών φυτοχημικών και πιθανές επιδράσεις

Συνδυασμός φυτοχημικών

Συνεργιστική επίδραση

Ντομάτα και προϊόντα σόγιας για 4 εβδομάδες

Μείωση των επιπέδων PSI του προστάτη σε άντρες με ενεργό καρκίνου του προστάτη

Δίαιτα αυξημένης ποικιλίας σε φρούτα και λαχανικά, δηλαδή από 18 διαφορετικές οικογένειες ( 8 – 10 μερίδες) για 2 εβδομάδες

Vs.

Δίαιτα μειωμένης ποικιλίας σε φρούτα και λαχανικά, δηλαδή από 5 διαφορετικές οικογένειες ( 8 – 10 μερίδες) για 2 εβδομάδες

Μείωση της οξείδωσης του DNA στις γυναίκες που καταναλώνουν δίαιτα αυξημένης ποικιλίας σε φρούτα και λαχανικά &

Μείωση της υπεροξείδωσης των λιπιδίων και στις 2 κατηγορίες

Ροφήματα με πουρέ φρούτων και λαχανικών Vs. Placebo, καθημερινά για 6 εβδομάδες

Αύξηση της αγγειοδιατολής (εξαρτώμενης από το ενδοθήλιο)

Χυμός από blueberry και μήλο για 4 εβδομάδες

20% αντιοξειδωτική προστασία


Βιβλιογραφία:

van Breda SGJ, Smart Combinations of Bioactive Compounds in Fruits and Vegetables May Guide New Strategies for Personalized Prevention of Chronic Diseases., Mol Nutr Food Res. 2017 Nov 6


Γράφει για το NutriNews.gr η Μαρία Μεντζέλου, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τηλ. 6984515475, email: maria.mentzelou@hotmail.com

Η λανθασμένη αντίληψη σχετικά με το βάρος και συμπτώματα κατάθλιψης σε νέους υπέρβαρους και παχύσαρκους

Teenage girl (16-18) with measuring tape wrapped around body

Η λανθασμένη αντίληψη σχετικά με το βάρος και συμπτώματα κατάθλιψης σε νέους υπέρβαρους και παχύσαρκους

Οι λόγοι της παχυσαρκίας είναι γνωστοί, όπως είναι: η ποιότητα και η ποσότητα του καταναλισκόμενου φαγητού, καθιστική καθημερινότητα και ψυχολογικά αίτια. Οι συνέπειες της ακόμα πιο γνωστές, όπως: καρδιοπάθειες, σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, υπέρταση και εγκεφαλικό.

Αυτό που δεν είναι ισάξια γνωστό είναι το πώς η αντίληψη, για την οποία το βάρος λειτουργεί αιτιολογικά, συνδέει την παχυσαρκία με την κατάθλιψη. Μπορεί ο ακριβής μηχανισμός που τα ενώνει να μην είναι απόλυτα γνωστός αλλά πολύ σημαντικό ρόλο έχει:

  • η αυτοεκτίμηση,
  • ο στιγματισμός λόγω της κατάστασης του βάρους και
  • η ικανοποίηση που παίρνει κανείς από το σώμα του.

Όταν κανείς αισθάνεται ελλειποβαρής ή υπέρβαρος ή παχύσαρκος ή οτιδήποτε άλλο εκτός του μέσου βάρους και ανεξαρτήτως από το ποιο είναι το πραγματικό του βάρος, είναι πιθανόν να εκδηλώσει:

  • συμπτώματα κατάθλιψης,
  • χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και
  • για αυτοκτονικές τάσεις.

Ακόμα και στις περιπτώσεις παχυσαρκίας έχει ξεπεραστεί η άποψη του στιγματισμού, ως μέσο προώθησης της απώλειας της περίσσειας του σωματικού βάρους, μιας και μόνο είχε τα αντίθετα αποτελέσματα.

Ενδιαφέρον εύρημα που δείχνει την αξία της ικανοποίησης που λαμβάνει ο καθένας από το σώμα του είναι πως οι υπέρβαροι και παχύσαρκοι έφηβοι και νεαροί ενήλικες που είχαν τη λανθασμένη άποψη πως ανήκουν στο μέσο όρο για το βάρος είχαν σημαντικά χαμηλότερη αύξηση του Δείκτη Μάζας Σώματος για περισσότερο από 10 χρόνια σε σχέση με τους νέους που σωστά αντιλαμβανόντουσαν πως είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι.

Ακόμα φαίνεται πως οι νέοι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι που θεωρούν ότι έχουν ένα φυσιολογικό βάρος είναι περισσότερο πιθανό να έχουν λιγότερα συμπτώματα κατάθλιψης σε δεύτερο χρόνο για περισσότερο από τα επόμενα 12 χρόνια. Έτσι μια ΄΄παρανόηση’’ μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά. Συνεπώς, σε όποια κατηγορία σωματικού βάρους και αν ανήκει κανείς (ελλειποβαρής – νορμοβαρής – υπέρβαρος – παχύσαρκος) και πιστεύει πως είναι υπέρβαρος μπορεί να είναι επιβλαβές για την ψυχική του υγεία.

Έτσι, τα προγράμματα που στοχεύουν στην απώλεια βάρους θα πρέπει να επικεντρώνονται στη διόρθωση εσφαλμένων αντιλήψεων, όπως επίσης και θα πρέπει να διαχειρίζονται θέματα που αφορούν την αυτοεκτίμηση, το στιγματισμό του βάρους και την ικανοποίηση που παίρνει κανείς από το σώμα του.


Πηγές:

Thurston IB et. al., Cross-sectional and Prospective Examination of Weight Misperception and Depressive Symptoms Among Youth with Overweight and Obesity., Prev Sci. 2017 Feb;18(2):152-163.


Γράφει για το NutriNews.gr η Μαρία Μεντζέλου, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τηλ. 6984515475, email: maria.mentzelou@hotmail.com